Гадаад валютыг бусад орнууд руу жуулчид, аялагчид, мөргөлчид гэх мэтчилэн улс хооронд зорчигчид зөөдөг. Далайгаар усан онгоцууд явж төрөл бүрийн ачаа бараа зөөж байна. Тэдгээрийн төлбөрт ирж буй мөнгөний урсгал бий болж байна. Гадаад валютын хэрэгцээ шаардлага янз бүрийн хүмүүс пүүс, компани болоод олон улс орны хувьд үдийн цайны завсарлагагүйгээр, амралтын өдөргүйгээр өсч байдаг байна.
Монголчууд бид "хөрөнгийн зах зээл" гэгчийн тухай ярьсаар нилээн хугацаа өнгөрлөө. Гэвч холбогдох байгууллага, яам, тусгай газар, эрдэм шинжилгээний байгууллагуудын явуулсан судалгааны явцад иргэдийн мэдлэг хангалтгүй байгаа гэсэн дүгнэлтэнд хүрсэн нь олон.
Барууны орнуудад энэ зах зээлийг "санхүүгийн зах зээл" гэж ерөнхийд нь нэрлэдэг. Монгол орон ардчилсан хувьсгалыг тайван замаар хийж, үр ашиг муутай, нүсэр том, төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн системийг халж, оронд нь авсаархан боловч үр ашиг сайтай зах зээлийн эдийн засагт шилжих хүнд хэцүү үеийг туулж...
Шинээр сонгогдсон Барак Обама энэ бүх хүндрэл бэрхшээл цаг үеийн шинжтэй, удахгүй бүх юм “ок” болно гэдэгт эх орон нэгтнүүдээ итгүүлэхийг оролдож байна. Гэтэл дэлхийн дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 80 хувийг үйлдвэрлэдэг атлаа ердөө 60 хувийг нь л хэрэглэдэг бусад улс орон байдал хавьд дээрдэхгүй болохыг хэнээр ч хэлүүлэлтгүй ойлгоод удаж буй юм. Харин америкчууд цаашид ч үйлдвэрлэж байгаагаасаа хоёр дахин ихийг хэрэглэсээр амьдарна гэдэгтээ итгэл төгс явсаар хагархай тэвшний өмнө ирээд байна.
Тэгвэл дэлхийн бусад “төвүүд” хаашаа...
Биржийн барааны (чанар) үзүүлэлт: Биржийн барааны хамгийн гол үзүүлэлт нь “Ликбид” (likbid) үзүүлэлт буюу тухайн барааны эрэлт хэрэгцээний үзүүлэлт юм. Энэ нь юу гэсэн үг вэ? гэвэл: барааг чөлөөтэй худалдан авах ба чөлөөтэй худалдаалах боломжийг тухайн бараа хангаж чаддаг чадварын үзүүлэлт юм. Ийм үзүүлэлтийг хангасан буюу “likbid” үзүүлэлттэй бараа бүтээгдэхүүнүүдийг биржийн арилжаанд оруулдаг. Биржийн барааны хоёрдахь үзүүлэлт бол түүний чанарыг тодорхойлох маш тодорхой дараалал бүхий үзүүлэлт юм. Үнэт металлуудын хувьд гэвэл тэдгээрийн “проба” юм. Харин нефть буюу газрын тосны хувьд тэр өөрөө хэд хэдэн сортод ангилагддаг бөгөөд тэрхүү сорт нь түүний чанарын ялгааг харуулж байдаг. Дээд зэргийн нефть бол “брэнд” сорт мөн. Биржийн барааны гуравдахь үзүүлэлт бол биржийн талбар дээр арилжаалахыг зөвшөөрсөн хамгийн бага хэмжээ юм. Өөрөөр хэлбэл бөөний багцад орох хамгийн бага хэмжээ гэж ойлгож болно. Энэ хэмжээг “Лот” (LOT) буюу багц гэдэг. Үнэт металлуудын хувьд бол лот буюу багцийг унаци-аар хэмждэг. Харин нефтийг баррель буюу торхоор хэмждэг байна. Гэтэл валютыг яаж хэмждэг юм бол...?
Олон улсын энэхүү форекс буюу валютын зах нь аугаа том санхүүгийн ертөнцийн нэгэн хэсэг юм. Дэлхийн худалдааны зах зээл дээр улаан буудайнаас эхлээд алмааз эрдэнийн чулуу хүртэл бүх л зүйлийн арилжаа наймааг хийдэг.
Энэ бол найдвар, урам хугарал, уур хилэн ба хүйтэн тооцооны ертөнц юм. Энд л их хөрөнгө бий болно. Энэ бол шийдвэр гаргаж чаддаг хүчтэй хүмүүсийн ертөнц, энд амьдралыг ягаан шилний цаанаас харахгүй, энд хий хоосон мөрөөдөлд зай байхгүй ч яг үүгээр л арилжаа наймаа хийдэг юм. Гэвч энэ бүхнийг дарааллаар нь авч үзье!
Бид ойлгохдоо хөрөнгөтэй, мөнгөтэй хүн л эдийн засгийн чадвартай хэмээн авч үзэж ойлгодог. Гэтэл хувь хүний эдийн засгийн чадвар гэдэг нь өөрийнхөө эдийн засгийн асуудалд хүлээх үүрэг, хариуцлага, шийдвэр гаргах боловсрол, холбоотой бусад асуудлыг хэрхэн зохион байгуулж, хэрхэн гүйцэтгэн биелүүлэхтэй холбоотой асуудлыг зөв оновчтойгоор шийдвэрлэх чадварыг хэлнэ. Эцэст нь дүгнээд хэлэхэд эдийн засгийн боловсрол гэдэг нь эдийн засгийн нэр томъёо, тогтсон хэв загварыг цээжлэн мэдэхээс илүүтэйгээр бүхэл бүтэн амьдралын ухаан гэж ойлгох нь зүйтэй юм.